Democratie in revisie (juni 2026)

DEMOCRATIE IN REVISIE - NAAR EEN BESTUUR DAT WEER TASTBARE RESULTATEN BEHAALT

De Nederlandse democratie staat onder druk. Het systeem functioneert procedureel, maar faalt structureel in het behalen van resultaten. Of het nu gaat om stikstof, woningbouw, of een toekomstbestendige zorg: democratische processen leveren te vaak te weinig resultaat. Dat ondermijnt het vertrouwen in regering en parlement, juist op een moment waarop urgente collectieve opgaven al jaren om een oplossing vragen. De noodzaak tot een revisie van onze democratie is hoog.

DenkWerk stelt dat een effectievere democratie vraagt om een systeem dat uitdagingen tijdig adresseert, langetermijndenken stimuleert, en een evenwichtigere balans vindt tussen zorgvuldig proces en tijdig resultaat.

Resultaten behalen op grote opgaven vraagt om orkestratie vanuit een coherente, alomvattende agenda die de totaliteit en samenhang tussen vraagstukken adresseert. De aandachtseconomie bemoeilijkt de totstandkoming van een langetermijnagenda en de orkestratie ervan. Een negatieve spiraal waarin kiezers worden aangezet tot vluchtig en afrekenend stemgedrag; media (talkshows, tv-debatten en social media) zich richten op ophef en conflict; en politici bezig zijn met permanente profilering. Zichtbaarheid en conflict verdringen de inhoud.

De structurele kenmerken van onze democratie bieden onvoldoende tegengewicht aan de aandachtseconomie. Er zijn diverse aanpassingen nodig: een kiesdrempel van 4%, verlenging van de Kamertermijn naar zes jaar, en het doorbreken van de gewoonte om het parlement automatisch te ontbinden bij een kabinetsval.

Ook fungeert de Eerste Kamer momenteel te vaak als een tweede politiek strijdtoneel. Aanpassing biedt uitweg op de korte termijn, op de lange termijn zou ook afschaffing moeten worden overwogen.

Zo kan de balans tussen proces en resultaat worden hersteld. De discussie moet minder gaan over het honoreren van elk individueel belang en het bestrijden van afzonderlijke processtappen, en meer over expliciete belangenafwegingen. Daarin verdient tijd een prominentere rol.

De aanbevelingen vormen een samenhangend geheel, los van elkaar verliezen zij hun kracht. Het pakket verdient een serieus vervolg. Wij roepen de leiders van politieke partijen op om hierover met elkaar in gesprek te gaan. Alleen zij kunnen het systeem waarin de politiek functioneert én resultaten behaalt veranderen.

Het is tijd voor tastbare resultaten.

Download het rapport:

DenkWerk: Democratie in revisie - Naar een bestuur dat weer tastbare resultaten behaalt

Online tool: Scoor een Kamerdebat en bekijk de digitale kloon van de Tweede Kamer

In samenwerking met KickstartAI hebben wij de kwaliteit van gevoerde Kamerdebatten geanalyseerd. We kijken zowel naar hoe het debat gevoerd wordt (gesprekscriteria) als wat de uitkomst van het debat is. Op onze online tool kun je de resultaten van deze analyse inzien, en zelf een Kamerdebat scoren.

Daarnaast hebben wij geprobeerd de werking van de voorgestelde structuuraanpassingen in onze vertegenwoordiging te toetsen via een AI-simulatie: een digitale kloon van de Tweede Kamer. In de digitale kloon kunnen we de context van het Kamerdebat veranderen (door instructies aan te passen), en onderzoeken of een andere context ook tot andere uitkomsten leidt. Dergelijke experimenten zijn in de echte Tweede Kamer niet mogelijk. Daarom zijn de voorgestelde maatregelen tot nu toe wel besproken, maar nooit getoetst. De resultaten van de AI-simulatie (238 debatten) zijn ook terug te vinden op onze online tool

Online tool: Democratie in revisie

Auteurs: Barbara Baarsma, Bas van Zandbergen (roulerend), Bernard ter Haar, Boudewijn Wijnands, Frans Blom, Hans Wijers, Haroon Sheikh, Jaap Winter, Jeroen Nelen (KickstartAI), Marelle van Beerschoten en Marion Koopman